Sukcesy polskiego filmu dokumentalnego w 2016 roku

Rok 2016 to znakomity czas dla polskiego dokumentu. Na sukces tej części polskiej kinematografii składają się m.in. uniwersalność podejmowanej tematyki, udana współpraca reżyserów i reżyserek z producentami, dobre międzynarodowe kontakty i znakomite krajowe imprezy poświęcone dokumentowi.Trzeba przyznać rację krytykowi filmowemu Januszowi Wróblewskiemu, który w grudniu podczas gali wręczenia Paszportów tygodnika „Polityka” mówił: „Najbardziej jednak cieszy pojawienie się wyjątkowego zupełnie zjawiska, jakim jest nowa szkoła polskiego dokumentu, którą opisywało już bardzo wielu krytyków międzynarodowych w zagranicznych mediach. Paweł Łoziński, Anna Zamecka, Hanna Polak, Michał Marczak, Karolina Bielawska, Wojciech Staroń, Piotr Stasik i nasi nominowani – ta lista jest zresztą znacznie dłuższa. To duma i nadzieja dobrej zmiany w polskiej kinematografii” – podkreślał.

Michał Marczak najlepszym reżyserem World Cinema Documentary Competition festiwalu Sundance

Polsko-brytyjska koprodukcja „Wszystkie nieprzespane noce” Michała Marczaka to kino nieuznające sztywnych podziałów gatunkowych. Rok 2016 w polskim kinie dokumentalnym rozpoczął się od nagrody za reżyserię dla twórcy tego tytułu na festiwalu Sundance w USA.

Selekcjoner Sundance Hussain Currimbhoy tak mówił o filmie Michała Marczaka: „ten film nie jest ani pretensjonalny, ani oczywisty. Pokazuje chwile, ale wiesz, że niosą one większe znaczenie. Ten film jest po prostu przepiękny. Znakomicie wyreżyserowany, zrobiony z miłością i szacunkiem”.

Film otrzymał Nagrodę Publiczności na 16. MFF Nowe Horyzonty we Wrocławiu (prezentowany był w Konkursie Międzynarodowym. Producentka Marta Golba z ENDORFINA Studio oraz Michał Marczak opowiedzieli o filmie podczas masterclass w ramach festiwalowego Studia Nowe Horyzonty), trafił także do Konkursu Głównego 41. Festiwalu Filmowego w Gdyni i znalazł się w polskich kinach za sprawą firmy dystrybucyjnej Kino Świat (w kinach do 1 grudnia 2016 obejrzało go ponad 23 700 widzów). Natomiast 2017 dla polskiego kina dokumentalnego rozpoczął się od nagrody Heterodox Award dla „Wszystkich nieprzespanych nocy”, przyznanej również w Stanach Zjednoczonych.

„Mów mi Marianna” w kinach

29 stycznia 2016 r. do kin wszedł współfinansowany przez PISF dokument „Mów mi Marianna” w reżyserii Karoliny Bielawskiej. Film był m.in. pokazywany na 68. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno w 2015 r., gdzie otrzymał nagrodę Premio Zonta Club Locarno dla filmu, który porusza szczególne ważne sprawy społeczne.

„Aktorka” ze statuetką Orła 2016

W marcu 2016 wręczono Polskie Nagrody Filmowe Orły. Po raz czwarty w historii tych istniejących od 19 lat wyróżnień wręczono nagrodę dla najlepszego filmu dokumentalnego. Nominację uzyskały następujące tytuły: „Karski i władcy ludzkości” Sławomira Grünberga, „Joanna” Anety Kopacz, „Nadejdą lepsze czasy” Hanny Polak, „Piano” Vity Marii Drygas oraz nagrodzona statuetką Orła „Aktorka” Kingi Dębskiej i Marii Konwickiej. Również w marcu obchodziliśmy 20. rocznicę śmierci Krzysztofa Kieślowskiego – z tej okazji na całym świecie odbywały się przeglądy twórczości reżysera, na których prezentowano także jego dorobek dokumentalisty – tak dziś inspirujący dla zagranicznych jak i polskich twórców.

„Łowcy miodu” z zielonym Oscarem

22 kwietnia 2016 wszedł na ekrany polskich kin współfinansowany przez PISF film dokumentalny „Łowcy miodu. Na ratunek pszczołom” Krystiana Matyska. 13 października na festiwalu Wildscreen w Bristolu film nagrodzono tzw. „zielonym Oscarem”. Zdaniem jury „»Łowcy miodu« to cudowny ludzki film, który pochodzi z tradycji filmowej różnej od większości filmów o przyrodzie i ekologii”. Film otrzymał m.in. nagrodę publiczności w cyklu Docs+Science na 56. Krakowskim Festiwalu Filmowym.

„Bracia” w kinach

8 kwietnia 2016 na ekrany polskich kin wszedł współfinansowany przez PISF film dokumentalny „Bracia” w reżyserii Wojciecha Staronia. Film otrzymał m.in. nagrodę dla najlepszego filmu sekcji La Semaine de la Critique podczas 68. MFF w Locarno, Nagrodę Główną Złotego Gołębia na 58. DOK Leipzig, Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym „Listapad” w Mińsku i Wyróżnienie Specjalne na 23. festiwalu Camerimage. Dystrybutorem filmu jest firma Staron Film, a w polskich kinach obejrzało go ponad 3700 widzów.

Również w kwietniu Współfinansowany przez PISF dokument „Koniec świata” Moniki Pawluczuk został nagrodzony na największym ukraińskim festiwalu dokumentu DocuDays UA. Jury festiwalu DocuDays UA przyznało filmowi główną nagrodę, uzasadniając w werdykcie: „To obraz pełen naturalnej intuicji. Emocjonalny, wyważony, świetnie skonstruowany film opowiada o samotności i tęsknocie, trosce i uczuciu oraz odwadze w miejskiej codzienności, mówiąc przy tym wyraźnym głosem o przemianie możliwej dzięki człowieczeństwu i umiejętności słuchania”. Ten prezentowany i nagradzany na całym świecie film w grudniu 2016 miał swoją telewizyjną premierę na antenie TVP2.

W kwietniu odbyła się także pierwsza sesja drugiej edycji Doc Lab Poland 2016, w której uczestniczyło 35 reżyserów/reżyserek i producentów/producentek filmów dokumentalnych. Warsztaty dla uczestników programu poprowadzili czołowi przedstawiciele europejskiego rynku dokumentalnego: Leena Pasanen, dyrektor festiwalu dokumentalnego DOK Leipzig oraz Paul Pauwels, dyrektor generalny European Documentary Network. Kolejnym etapem Doc Lab Poland było spotkanie w czasie 56. Krakowskiego Festiwalu Filmowego. Uczestnicy Doc Lab Poland wzięli udział w pitchingu Docs to start i Docs to go!. Swoje dokumenty prezentowali przed europejskimi ekspertami branży filmowej: producentami, agentami sprzedaży, selekcjonerami festiwalowymi i przedstawicielami telewizji.

Market Koprodukcyjny w ramach DOC LAB POLAND

Ważną częścią tych wydarzeń był także Market Koprodukcyjny: „To jest rzecz, którą chcemy rozwijać i w której uczestniczą zarówno polscy jak i zagraniczni producenci ze swoimi projektami, niekoniecznie biorący udział w warsztatach. Ta pierwsza edycja marketu koprodukcyjnego oraz warsztaty to było ponad 450 spotkań indywidualnych. To daje pojęcie o skali, w jak dobrym kierunku rozwija się u nas kino dokumentalne” – podkreśla organizator Doc Lab Poland Adam Ślesicki.

„Ikona” nagrodzona na 56. KFF

Podczas 56. Krakowskiego Festiwalu Filmowego nagrodę Smoka Smoków za całokształt twórczości odebrał dokumentalista Marcel Łoziński. Złotego Lajkonika w Konkursie Polskim 56. KFF dla reżysera najlepszego filmu otrzymał Wojciech Kasperski za film „Ikona”. „Ikona” otrzymała także Nagrodę Prezesa Stowarzyszenia Filmowców Polskich za montaż (Tymoteusz Wiskirski), Nagrodę im. Macieja Szumowskiego za szczególną wrażliwość na sprawy społeczne oraz Nagrodę Stowarzyszenia Autorów Zdjęć Filmowych za najlepsze zdjęcia (Łukasz Żal). Film doceniono także w międzynarodowym konkursie dokumentalnym, gdzie „Ikona” otrzymała Nagrodę Jury Międzynarodowej Federacji Krytyków Filmowych FIPRESCI. Od 9 grudnia film można oglądać w polskich kinach. Dystrybutorem jest Krakowska Fundacja Filmowa.

Sukces „Nawet nie wiesz, jak bardzo cię kocham”

Srebrnego Lajkonika dla reżysera najlepszego filmu dokumentalnego otrzymał w Krakowie Paweł Łoziński za film „Nawet nie wiesz, jak bardzo cię kocham”. Ten współfinansowany przez PISF – Polski Instytut Sztuki Filmowej dokument 23 września trafił do polskich kin. Dystrybutorem filmu jest firma Against Gravity. Obraz spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem zarówno wśród krytyków, jak i widzów. Znalazł się na 28 miejscu w TOP 100 użytkowników portalu Filmweb, a także w podsumowaniach na najlepsze filmy roku m.in. u redaktora naczelnego Filmwebu Michała Walkiewicza, który tak pisał o tym filmie: „Podglądanie w pracy wybitnego krakowskiego psychologa Bogdana de Barbaro to zatem nie tylko relacja z niedostępnego zazwyczaj dla kamery gabinetu psychoterapeuty. To również autotematyczna opowieść o kinie, które leczy”. Film w Polsce obejrzało dotąd ponad 19 000 widzów.

„Więzi” podbijają świat

Srebrnego Smoka dla najlepszego filmu dokumentalnego w Konkursie Krótkich Metraży 56. KFF przyznano filmowi „Więzi” Zofii Kowalewskiej. Film nagradzano na festiwalach w Koszalinie, Wrocławiu i Amsterdamie, a w październiku 2016 film znalazł się na oscarowej shortliście w kategorii Najlepszy Krótkometrażowy Film Dokumentalny.

W maju 2016 do projektu Picture Poland, który promuje polskie kino wśród pasażerów linii lotniczych dołączyły linie lotnicze Lufthansa. Na pokładach tej linii, ale także m.in. LOT-u i Turkish Airlines można oglądać polskie filmy dokumentalne: m.in. „Joannę” Anety Kopacz, „Mundial. Gra o wszystko” Michała Bielawskiego oraz „Deep Love” Jana P. Matuszyńskiego.

Polskie filmy w programie 13. Millennium Docs Against Gravity Film Festival

Także w maju w czterech miastach Polski: Warszawie, Wrocławiu, Bydgoszczy i Gdyni odbyła się 13. edycja Millennium Docs Against Gravity Film Festival. W Konkursie Głównym znalazł się nagrodzony na IDFA „Don Juan” – najnowszy film Jerzego Śladkowskiego ze zdjęciami Wojciecha Staronia. Ponadto w programie tego międzynarodowego wydarzenia znalazły się polskie filmy dokumentalne, m.in. mówiący o pogromie kieleckim „Przy Planty 7/9” Michała Jaskulskiego i Lawrence Loewingera, „Jarocin. Po co wolność” Leszka Gnoińskiego i Marka Gajczaka oraz krótkometrażowy „Kiedy ten wiatr ustanie” Anieli Gabryel. Ten ostatni tytuł otrzymał ARRI IDFA Award dla Najlepszego Filmu w Konkursie Filmów Studenckich w listopadzie na festiwalu IDFA w Amsterdamie.

Późniejsze miesiące roku 2016 to m.in. Pierwsza Nagroda w Konkursie Polskich Filmów Krótkometrażowych 16. MFF Nowe Horyzonty dla filmu „Nauka” Emi Buchwald. Film ten otrzymał m.in. 2 nagrody na Festiwalu Filmów Łódzkiej Szkoły Filmowej „Łodzią po Wiśle”: Nagroda dla najlepszej etiudy dokumentalnej, Nagroda Jury Młodych. „Naukę” nagradzano także w Luksemburgu, Poznaniu, Białymstoku i Bukareszcie.  

„Komunia” nagrodzona w Locarno

Ogromny sukces polskie kino dokumentalne odniosło na 69. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno w sierpniu 2016.  Trzeci rok z rzędu polski film wygrał Tydzień Krytyki Filmowej – w tym roku była to „Komunia” Anny Zameckiej. W tej konkursowej sekcji wśród 7 produkcji z całego świata znalazły się dwa filmy dokumentalne współfinansowane przez PISF – Polski Instytut Sztuki Filmowej: obok „Komunii” był to „Mnich z morza” Rafała Skalskiego.

„Komunia” okazała się jedną z najczęściej nagradzanych polskich produkcji dokumentalnych w 2016 roku, zarówno w Polsce jak i za granicą. Na 32. Warszawskim Festiwalu Filmowym obraz  otrzymał Nagrodę Główną w Konkursie Filmów Dokumentalnych, nagradzano go też m.in. w Jihlavie, Mińsku, Bratysławie i podczas 59. DOK. Leipzig. 25 listopada film trafił na ekrany polskich kin, a jego dystrybutorem jest firma Aurora Films.

9. Nagrody PISF

20 września 2016 podczas 41. Festiwalu Filmowego w Gdyni odbyła się uroczysta gala wręczenia po raz dziewiąty Nagród PISF. Promocja kina dokumentalnego została doceniona przez kapitułę Nagród. Nominację uzyskały: 8. Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych „Okiem Młodych” w Świdnicy (Krajowe wydarzenie filmowe) oraz Krakowska Fundacja Filmowa za promocję zagraniczną polskich filmów dokumentalnych (Promocja polskiego kina za granicą). Nagrodzono: Studio Munka za promocję filmów dokumentalnych „Obiekt” w reż. Pauliny Skibińskiej oraz „Punkt wyjścia” w reż. Michała Szcześniaka (także kategoria Promocja polskiego kina za granicą) oraz Małgorzatę Hendrykowską za dwutomową publikację „Historia polskiego filmu dokumentalnego (1896­-1944, 1945-2014)” (kategoria Książka o tematyce filmowej).

„21 x Nowy Jork” z nominacją do EFA

Kolejnym ważnym tytułem niewątpliwie był otwierający 56. Krakowski Festiwal Filmowy dokument Piotra Stasika „21 x Nowy Jork”. W listopadzie film ten uzyskał nominację do Europejskiej Nagrody Filmowej (EFA) dla najlepszego dokumentu. „21 x Nowy Jork” trafił także do programu 59. DOK Leipzig z nominacją do MDR Film Prize, o którą rywalizował m.in. z filmem „Dwa światy” Macieja Adamka. Ten ostatni tytuł również został bardzo dobrze przyjęty na zagranicznych festiwalach i wrócił m.in. z nagrodą za najlepsze zdjęcia (Mateusz Skalski) z 19. edycji festiwalu UNAFF w Palo Alto (USA). „Dwa światy” nagrodzono także m.in. na Harlem International Film Festival i Rhode Island International Film Festival.

20 grudnia 2016 r. poznaliśmy laureatów 9. konkursu „Trzy Korony – Małopolska Nagroda Filmowa”. Za najlepszy scenariusz filmu dokumentalnego jury uznało „Studium chaosu czyli traktat o Krzysztofie Niemczyku” Magdaleny Hueckel-Śliwińskiej i Tomasza Śliwińskiego. Projekt był rozwijany w ramach Doc Lab Poland, a na 56. Krakowskim Festiwalu Filmowym otrzymał Nagrodę Krakowskiego Klastra Filmowego.

Senses of Cinema o polskim dokumencie

O nowej generacji w polskim kinie dokumentalnym pisze m.in. Masha Shpolberg w magazynie Senses of Cinema.  „Nowa generacja polskiego dokumentu stara się przybliżyć nam to co obce, inne. Wielu filmowców stara się zawrzeć w swoich pracach coraz więcej elementów ze świata filmu fabularnego. W dużej mierze koncentrujące się na słabszym, marginalizowanym czy osamotnionym bohaterze filmy te skłaniają widza do empatii, a tym samym do przyjęcia innego punktu widzenia: spoglądania nie na ogół systemu tylko na postawienie się w czyjejś konkretnej sytuacji”.

„Polskie filmy dokumentalne idą jak burza, jak chociażby »Więzi« Zofii Kowalewskiej. Polski dokument szturmem bierze świat. Mam wrażenie, że będzie tak dalej – mając dostęp do projektów, które były dotychczas składane na Doc Lab Poland. Niektóre filmy z pierwszej edycji powstały, ale całkiem sporo tytułów jeszcze jest w produkcji. Mamy jednak poczucie ruszenia na wielu frontach. Nie jest tak, że istnieje jakiś dominujący temat, czy twórca przyćmiewający innych. Jest cała masa autorów i spora grupa młodych producentów, którzy już od paru lat skupiają się na kinie dokumentalnym ze znakomitymi rezultatami. Życzę polskim dokumentalistom odwagi, nadziei i uporu. Także konsekwentnego podążania swoją drogą twórczą i otwartości” – podkreśla Adam Ślesicki z Doc Lab Poland.

Marta Sikorska

17.01.2017